Wat doen GLP-1 hormonen?

Minder honger. Sneller vol. Kilo’s eraf. Zo kennen de meeste mensen het GLP-1-hormoon inmiddels. Van middelen als Ozempic en Wegovy weten we dat ze de eetlust kunnen remmen en tot fors gewichtsverlies kunnen leiden. Maar wat is GLP-1 precies, hoe werkt het en waarom helpt GLP-1 bij afvallen? Want met de omschrijving ‘afvalhormoon’ doen we GLP-1 eigenlijk tekort.

GLP-1 is een boodschapper. Een klein eiwit waarmee onze darm voortdurend communiceert met andere organen. Met de alvleesklier, de maag en de hersenen. En, verrassend genoeg, ook met ons afweersysteem. Je zou kunnen zeggen dat de werking van GLP-1 neerkomt op drie belangrijke boodschappen die door het lichaam worden gestuurd: er komt eten aan, we hebben genoeg gegeten en doe eens wat rustiger met die ontsteking. Dat vraagt om enige uitleg.

Door: Frits Berends, Bariatrisch Chirurg WeightWorks
Leestijd: 5 min.

Boodschap 1: er komt eten aan

GLP-1 staat voor glucagon-like peptide-1. Het wordt onder andere gemaakt door gespecialiseerde cellen in de darm en komt vrij wanneer we eten. Zodra voedingsstoffen de darm bereiken, stijgt de hoeveelheid GLP-1. Dat hormoon geeft vervolgens een seintje aan de alvleesklier: er komt glucose aan. De alvleesklier reageert door meer insuline af te geven wanneer de bloedsuiker stijgt. Tegelijkertijd wordt de afgifte van glucagon geremd. Daardoor kan het lichaam de suiker uit een maaltijd beter verwerken. Dat is het zogenaamde incretine-effect en het verklaart waarom GLP-1 oorspronkelijk vooral interessant was als behandeling van diabetes type 2 (suikerziekte). Maar toen gebeurde nog iets interessants. Patiënten vielen af. En niet een beetje.

Boodschap 2: we hebben genoeg gegeten

GLP-1 praat namelijk niet alleen met de alvleesklier. Het praat ook met de hersenen. Onze darm en hersenen onderhouden de hele dag intensief contact. Via hormonen, zenuwbanen en onder andere de nervus vagus wordt voortdurend informatie uitgewisseld over wat er in het maag-darmkanaal gebeurt. GLP-1 is een van die boodschappers.

Het beïnvloedt in de hersenen systemen die betrokken zijn bij honger, verzadiging en de beloning die we ervaren van voedsel. Het resultaat: minder honger, eerder verzadigd en minder behoefte om verder te eten. Dat is een belangrijk deel van de verklaring voor de relatie tussen GLP-1 en afvallen.

Sommige patiënten beschrijven nog iets anders: het wordt opeens stil in hun hoofd. Niet meer om elf uur denken aan de lunch. Tijdens de lunch niet alvast nadenken over het avondeten. Niet iedere keer bij het langslopen van de koelkast een kleine interne vergadering houden over de vraag of die plak kaas nu werkelijk noodzakelijk is.

Daar is inmiddels zelfs een populaire term voor: food noise. Bij sommige mensen draait GLP-1 als het ware de volumeknop daarvan naar beneden.

En dan is er nog de maag

Ook de maag krijgt de boodschap. GLP-1 kan de maaglediging vertragen. Voedsel blijft daardoor langer in de maag en komt geleidelijker in de dunne darm terecht. Dat draagt bij aan verzadiging en dempt bovendien de snelle stijging van de bloedsuiker na een maaltijd.

Toch is GLP-1 niet simpelweg een chemische maagrem. Vooral bij langwerkende GLP-1-medicijnen blijkt het effect op eetlust en voedselinname veel ingewikkelder. De hersenen spelen daarin een centrale rol.

En inmiddels weten we dat GLP-1 nóg ergens aan de knoppen draait.

Boodschap 3: doe eens wat rustiger

Obesitas gaat vaak gepaard met chronische laaggradige ontsteking. Dat klinkt vreemder dan het is. Vetweefsel is namelijk geen voorraadkast waarin het lichaam braaf zijn overtollige calorieën stapelt. Het is biologisch actief weefsel. Het produceert hormonen en signaalstoffen en communiceert met het immuunsysteem.

Wanneer vetweefsel sterk toeneemt, verandert die communicatie. Immuuncellen trekken het vetweefsel binnen en er worden meer ontstekingsbevorderende stoffen geproduceerd. Er ontstaat geen ontsteking zoals bij een blindedarmontsteking. Geen koorts, pus of zwaailichten. Het is eerder een vuurtje dat jarenlang zachtjes blijft smeulen.

En juist dat smeulende vuurtje lijkt een rol te spelen bij de ontwikkeling van insulineresistentie, diabetes type 2, leverziekte en hart- en vaatziekten.

GLP-1 lijkt ook daar invloed op te hebben. Onderzoek laat zien dat GLP-1-agonisten ontstekingsprocessen kunnen afremmen en de activiteit van verschillende immuuncellen kunnen beïnvloeden. Die effecten worden onder andere gezien in bloedvaten, lever en nieren.

Natuurlijk komt een deel daarvan doordat mensen afvallen. Twintig kilo minder vetweefsel verandert nu eenmaal meer dan alleen het getal op de weegschaal. Maar dat is nog niet het hele verhaal. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat GLP-1 ook ontstekingsremmende effecten heeft die niet volledig kunnen worden verklaard door gewichtsverlies of een betere bloedsuikerregulatie. Hoe belangrijk die directe effecten uiteindelijk voor verschillende ziekten zijn, wordt nog volop onderzocht.

GLP-1 zegt dus tegen de hersenen ‘we hebben genoeg gegeten’ en lijkt tegelijkertijd tegen het immuunsysteem te zeggen: ‘doe eens wat rustiger.’

Hoe werken GLP-1-agonisten?

Hier heeft de natuur een klein praktisch probleem gecreëerd. Ons eigen GLP-1 werkt prima, maar kort. Het natuurlijke hormoon wordt razendsnel afgebroken. Dat is voor de normale regeling na een maaltijd geen probleem, maar voor een geneesmiddel nogal onhandig. Een beetje alsof je een paraplu ontwerpt die na drie regendruppels oplost.

Daarom zijn GLP-1-agonisten ontwikkeld: geneesmiddelen die de GLP-1-receptor veel langer stimuleren. Semaglutide is daarvan het bekendste voorbeeld.

En tegenwoordig gaat de ontwikkeling verder. Tirzepatide stimuleert bijvoorbeeld niet alleen de GLP-1-receptor, maar ook de receptor voor een ander darmhormoon: GIP. En er komen alweer nieuwe combinaties aan. We beginnen het hormonale toetsenbord van de darm steeds beter te begrijpen en leren inmiddels meerdere toetsen tegelijk in te drukken.

En wat heeft een maagverkleining hiermee te maken?

Heel veel. Nog altijd bestaat het beeld dat een maagverkleining vooral werkt omdat we de maag kleiner maken. Kleinere maag. Minder eten. Afvallen. Logisch.

Maar biologisch is het inmiddels een achterhaald beeld.

Na bijvoorbeeld een gastric bypass komen voedingsstoffen op een andere manier en op een andere plaats in aanraking met de darm. Daardoor verandert de afgifte van darmhormonen ingrijpend. GLP-1 en andere verzadigingshormonen, waaronder PYY, stijgen sterk na een maaltijd.

De operatie verandert dus niet alleen de anatomie. Hij verandert de communicatie tussen darm en hersenen. Dat verklaart waarom patiënten na een gastric bypass vaak al heel snel minder honger ervaren en waarom de glucoseregulatie bij patiënten met diabetes type 2 soms verbetert voordat er tientallen kilo’s zijn verdwenen.

Een maagverkleining is daarom niet alleen een mechanische ingreep. Het is óók een metabole en hormonale operatie. En daarmee komen twee behandelingen die op het eerste gezicht mijlenver uit elkaar liggen ineens verrassend dicht bij elkaar: een injectie en een operatie. De ene dient van buitenaf een langdurig hormonaal signaal toe. De andere verandert de anatomie van het maag-darmkanaal en daarmee een heel netwerk van lichaamseigen signalen. Ze zijn niet hetzelfde. Maar ze spreken voor een deel wel dezelfde taal.

De echte GLP-1 revolutie

Misschien is dat uiteindelijk het interessantste wat GLP-1 ons heeft geleerd. Niet dat we met een wekelijkse injectie kunnen afvallen, hoe spectaculair dat op zichzelf ook is, maar dat obesitas veel meer biologie is dan we jarenlang hebben willen geloven.

Honger is geen gebrek aan karakter. Verzadiging is geen overwinning van wilskracht. En vetweefsel is geen passieve opslagplaats voor mensen die te veel hebben gegeten. Het is een complex samenspel van darm, hersenen, alvleesklier, vetweefsel en immuunsysteem.

GLP-1 laat zien hoe nauw die systemen met elkaar verbonden zijn. Een klein hormoon uit de darm dat tegen de alvleesklier zegt ‘er komt eten aan’, tegen de hersenen ‘het is genoeg’ en tegen het immuunsysteem ‘doe eens wat rustiger.’

Voor zo’n klein molecuul heeft het behoorlijk veel praatjes.

Onze Quick Scan

Benieuwd of een maagverkleining voor jou een mogelijke behandeling is? Doe de WeightWorks Quick Scan en ontdek in een paar minuten of je ervoor in aanmerking komt.