Gezonde obesitas bestaat niet

Waarom overgewicht je lichaam al beschadigt lang voordat je klachten krijgt.

“Ik voel me eigenlijk best gezond.” Ik hoor dat regelmatig van mijn patiënten. En eerlijk gezegd snap ik dat wel. Want overgewicht doet meestal geen pijn. Je wordt niet wakker met een alarmbel die afgaat omdat je BMI is gestegen. Toch speelt zich onder de motorkap vaak al jarenlang een proces af dat uiteindelijk kan leiden tot diabetes, hart- en vaatziekten, artrose en tientallen andere aandoeningen.

Overgewicht is namelijk veel meer dan een optelsom van extra kilo’s. Het verandert de manier waarop je lichaam werkt.

Door: Frits Berends, Bariatrisch Chirurg WeightWorks

Je vetweefsel is geen opslagruimte, maar een fabriek

De meeste mensen zien vet als een soort voorraadkast: je eet te veel, de overtollige calorieën worden netjes opgeborgen en dat is het. Maar was het maar zo eenvoudig.

Vetweefsel is eigenlijk een levend orgaan. Het maakt tientallen hormonen, signaalstoffen en ontstekingsstoffen aan die voortdurend met de rest van het lichaam communiceren. Zolang de voorraad beperkt blijft, verloopt dat prima. Maar als de vetcellen steeds voller raken, verandert hun gedrag.

Vergelijk het met een stad waar de afvalcontainers overvol raken. In het begin wordt er nog netjes opgeruimd. Maar als het afval zich blijft opstapelen, verschijnen de eerste ratten, gaat het stinken en raken de straten verstopt. De hele buurt krijgt er last van. Datzelfde gebeurt het ook in vetweefsel.

Er ontstaat een smeulend vuurtje

Wanneer vetcellen te groot worden, krijgen ze letterlijk moeite om voldoende zuurstof te krijgen. Sommige raken beschadigd of sterven zelfs af. Het afweersysteem ziet dat en stuurt immuuncellen op onderzoek uit.

Normaal is een ontsteking iets goeds. Heb je een wondje, dan helpt een ontsteking bij het herstel.

Bij overgewicht gaat dat systeem echter nooit meer helemaal uit.

Er ontstaat een voortdurende, lichte ontsteking: geen uitslaande brand, maar een kampvuur dat dag en nacht blijft smeulen. Je merkt er weinig van, maar jaar na jaar beschadigt het langzaam bloedvaten, spieren, lever, alvleesklier en zelfs de hersenen.

Deze chronische laaggradige ontsteking wordt tegenwoordig gezien als één van de belangrijkste oorzaken van de metabole gevolgen van obesitas.

De schade begint veel eerder dan je denkt

Veel mensen denken dat problemen pas ontstaan bij ernstig overgewicht.

Maar dat klopt niet.

Al bij een paar kilo extra lichaamsvet zijn onder de microscoop veranderingen zichtbaar. De binnenbekleding van bloedvaten – het endotheel – functioneert minder goed. De vaatwand wordt langzaam dikker, een proces dat intimaverdikking heet. Het is één van de eerste stappen richting aderverkalking. Je voelt daar helemaal niets van.

Net zoals een waterleiding langzaam dichtslibt zonder dat de kraan direct minder water geeft. Pas tien of twintig jaar later als het bloedvat >70% dichtzit kunnen de gevolgen zichtbaar worden in de vorm van een hartinfarct of beroerte.

Er bestaat geen gezonde obesitas

Soms hoor je de term gezonde obesitas. Dat klinkt geruststellend, maar onderzoek laat zien dat dat nogal misleidend is. Mensen met obesitas zonder diabetes, een normale bloeddruk en een normaal cholesterol lijken op dat moment misschien gezond. Toch blijkt hun risico op hart- en vaatziekten en stofwisselingsproblemen hoger te blijven dan dat van mensen met een gezond gewicht.

Met andere woorden: sommige mensen lopen voor op het schema, anderen achter. Maar uiteindelijk haalt de chronische ontsteking de meesten in. Het is een beetje alsof je jarenlang zonder olie in de motor rijdt. De auto doet het vandaag misschien nog prima, maar de slijtage gaat onvermijdelijk door.

Niet alle schade is onzichtbaar

Naast de stofwisseling speelt ook de natuurkunde een rol. Een knie weet niet of het extra gewicht afkomstig is van spieren of vet; hij voelt alleen de belasting. Bij iedere stap krijgen knieën en heupen meerdere keren het lichaamsgewicht te verwerken. Een paar extra kilo’s betekenen daardoor honderden kilo’s extra belasting tijdens een wandeling.

En ook de longen hebben het zwaarder. Vet rond borstkas en buik beperkt de beweging van het middenrif. Traplopen voelt daardoor eerder alsof je een berg beklimt.

Mechanische klachten zoals kortademigheid, rugpijn, knieklachten en heupartrose ontstaan vaak veel eerder dan diabetes of hart- en vaatziekten.

Waarom zoveel ziekten tegelijk?

Artsen noemen obesitas soms de moeder van de chronische ziekten. Dat is niet overdreven. Chronische ontsteking, hormonale ontregeling en overbelasting van organen vergroten de kans op meer dan tweehonderd aandoeningen. Denk aan diabetes type 2, hoge bloeddruk, hart- en vaatziekten, slaapapneu, leververvetting, nierziekten, artrose en verschillende vormen van kanker. Eén oorzaak, heel veel gevolgen.

En de levensverwachting?

Ernstig overgewicht is niet alleen belastend voor de kwaliteit van leven, maar ook voor de duur ervan. Bij obesitas bedraagt de gemiddelde verkorting van de levensverwachting ongeveer 3 tot 10 jaar, afhankelijk van de ernst van het overgewicht en de aanwezigheid van aandoeningen zoals diabetes, hoge bloeddruk en hart- en vaatziekten. Bij ernstige obesitas kan het verlies zelfs oplopen tot ongeveer 10 tot 14 jaar. Dat klinkt somber,

maar er is ook goed nieuws:

Ons lichaam is ongelooflijk veerkrachtig. Het tij is wel degelijk te keren

Afvallen vermindert de chronische ontsteking, verbetert de stofwisseling en geeft organen de kans om te herstellen. Natuurlijk kun je proberen dat op eigen kracht te bereiken. En dat lukt veel mensen ook… tijdelijk. Maar obesitas is een chronische aandoening waarbij het lichaam zich actief verzet tegen blijvend gewichtsverlies. Hongerhormonen nemen toe, het energieverbruik daalt en het oude gewicht trekt als een elastiek weer aan je. Daarom is medische behandeling vaak geen luxe, maar een verstandige keuze. Medicijnen zoals GLP-1-agonisten kunnen mensen helpen langdurig gewicht te verliezen en hun gezondheid te verbeteren. Voor mensen met ernstig overgewicht blijft een maagverkleining echter de meest effectieve behandeling, met de grootste en best onderzochte kans op blijvend gewichtsverlies, herstel van de stofwisseling en een langere, gezondere levensverwachting. Uiteindelijk gaat het niet om een lager getal op de weegschaal, maar om een lichaam dat weer de kans krijgt gezond te functioneren.

Wist je dat…

• Vetweefsel meer dan 600 verschillende signaalstoffen produceert die invloed hebben op vrijwel ieder orgaan.
• Een gewichtsverlies van slechts 5 tot 10% al duidelijke gezondheidswinst oplevert.
• De meeste mensen pas klachten krijgen wanneer het ziekteproces vaak al jarenlang bezig is.
• Buikvet veel actiever is dan vet op heupen of benen en daardoor een grotere rol speelt bij diabetes en hart- en vaatziekten.

De belangrijkste boodschap

Overgewicht is geen cosmetisch probleem en zeker geen kwestie van een gebrek aan wilskracht. Het is een chronische aandoening waarbij vetweefsel zich gedraagt als een overactieve chemische fabriek die langzaam het hele lichaam beïnvloedt.

Dat proces begint veel eerder dan de meeste mensen denken. Maar gelukkig geldt ook het omgekeerde: hoe eerder je ingrijpt, hoe groter de kans dat je lichaam zich herstelt.

De belangrijkste boodschap

Overgewicht is geen cosmetisch probleem en zeker geen kwestie van een gebrek aan wilskracht. Het is een chronische aandoening waarbij vetweefsel zich gedraagt als een overactieve chemische fabriek die langzaam het hele lichaam beïnvloedt.

Dat proces begint veel eerder dan de meeste mensen denken. Maar gelukkig geldt ook het omgekeerde: hoe eerder je ingrijpt, hoe groter de kans dat je lichaam zich herstelt.

Je gezondheid wordt niet pas bepaald door de klachten die je vandaag hebt, maar vooral door de processen die vandaag nog ongemerkt plaatsvinden. Dat maakt tijdig handelen misschien wel de beste investering die je voor je toekomstige zelf kunt doen.